Vandaag voor jou, morgen voor mij

Twee studenten kwamen onlangs bij ons thuis met een zak chuños, gevriesdroogde aardappelen. Ze hadden een verzoek: of ze ons huis mochten gebruiken voor het verjaardagsfeestje van hun dochter. De zak chuños was hun manier om ons daarvoor te bedanken. Een aardig gebaar, zou je denken. Maar in de Boliviaanse cultuur zit er achter zo’n gebaar vaak een diepere betekenis. Het heeft te maken met ayni, een principe dat je misschien het beste kunt omschrijven als: vandaag voor jou, morgen voor mij.

Een cultuur van verbondenheid

Ayni draait om wederkerigheid. In de traditionele landbouwgemeenschappen van de Andes is het heel gebruikelijk dat buren elkaar helpen bij het oogsten of bewerken van hun land. Vandaag help ik jou, morgen help jij mij. Niemand hoeft alles alleen te doen en iedereen kan op de hulp van anderen rekenen.

Maar ayni gaat verder dan samen op het land werken. Het speelt ook een rol bij familiefeesten, verjaardagen en andere belangrijke gebeurtenissen. Families dragen bijvoorbeeld eten, geld of andere geschenken bij aan een feest. Wanneer zij zelf iets te vieren hebben, kunnen ze op vergelijkbare steun rekenen.

Hetzelfde zie je op de markt. Ik ga bijvoorbeeld meestal naar een vaste verkoopster voor mijn groenten, mijn casera. Doordat ik daar vaak kom, zoekt ze de beste tomaten voor mij uit en krijg ik regelmatig iets extra’s: een yapa. In ruil daarvoor blijf ik bij haar kopen.

Wat ayni bijzonder maakt, is dat het niet alleen een praktische manier is om samen te leven. Het weerspiegelt een diepere kijk op de wereld. In het Andese wereldbeeld staat verbondenheid centraal. Mensen zijn geen zelfstandige individuen die los van elkaar bestaan, maar maken deel uit van een groter geheel. Waar we in Nederland onafhankelijkheid vaak als een positieve eigenschap zien, ligt in de cultuur hier meer nadruk op onderlinge afhankelijkheid. Je hebt elkaar nodig en dat is geen teken van zwakte, maar juist een vanzelfsprekend onderdeel van samenleven.

Ayni is dus een manier om naar het leven te kijken: we hebben elkaar nodig en zijn afhankelijk van elkaar. Samen staan we sterker.

De genereuze zendeling

Deze culturele achtergrond zet me ook aan het denken over ons eigen werk in Bolivia.

Als zendeling kom je in een gemeenschap vaak binnen als buitenstaander. Bovendien bestaat er door de geschiedenis van zending en ontwikkelingswerk soms het beeld dat een zendeling vooral iemand is die geeft: kennis, hulp, middelen of mogelijkheden. En eerlijk gezegd versterken we dat beeld soms zelf. We willen graag gul zijn. We helpen, organiseren, geven en ondersteunen. Maar hoe gemakkelijk vinden we het eigenlijk om zelf iets te ontvangen?

Ik moest denken aan onze buurvrouw die een tijd geleden ziek was. Ik heb toen een aantal dagen voor haar gezin gekookt. Later, toen ik zelf ziek werd, kookte zij voor ons. Juist door de wederkerigheid werd onze relatie versterkt.

Misschien vraagt leven en werken in Bolivia daarom wel om een ander beeld van de genereuze zendeling. Niet iemand die altijd klaarstaat om te geven, maar iemand die bereid is om relaties aan te gaan waarin zowel geven als ontvangen een plaats heeft. Niet iemand die zich altijd onafhankelijk en zelfredzaam opstelt, maar iemand die durft te laten zien dat ook hij of zij anderen nodig heeft.

Een zak chuños

Ik weet niet of de twee studenten die met hun zak chuños bij ons aankwamen bewust nadachten over ayni. Waarschijnlijk was het voor hen gewoon een vanzelfsprekend gebaar.

Voor mij was het een herinnering aan hoeveel we van de mensen om ons heen kunnen leren. Niet alleen over de Boliviaanse cultuur, maar ook over onszelf. Hoe vaak willen we anderen niet tot last zijn en regelen we alles liever zelf? Maar met zo’n onafhankelijke houding ontnemen we anderen soms de mogelijkheid om iets voor ons te betekenen. En daarmee missen we ook kansen om relaties te verdiepen.

Vandaag help ik jou, morgen help jij mij.

In een cultuur waarin geven en ontvangen bij elkaar horen, klinkt het evangelie misschien wel verrassend: een God die geeft zonder iets terug te verwachten. Hoe begrijpen we die genade?